Fałszerstwo żywności: nowe przepisy, statystyki i ochrona łańcucha

W skrócie

Projekt przyjęty przez rząd 9 czerwca 2026 r. wzmacnia nadzór nad zafałszowaną żywnością, lecz na dzień publikacji nie jest jeszcze obowiązującym prawem. Najważniejsza zmiana operacyjna polega na tym, że kontrola ma objąć także informacje w e-commerce, reklamach i materiałach promocyjnych. Dla producenta lub przetwórcy oznacza to konieczność połączenia etykiety, faktury, deklaracji pochodzenia, wyników jakości i historii partii w jeden spójny ślad danych.

• W okresie styczeń–kwiecień 2026 r. raporty Komisji Europejskiej zawierały łącznie 739 transgranicznych sygnałów niezgodności z podejrzeniem oszustwa.
• W kontroli IJHARS z lutego 2025 r. nieprawidłowości dotyczyły około co dziesiątej z 164 partii wieprzowiny, a 5 partii błędnie przedstawiono jako polskie.
• Traceability zmniejsza ryzyko manipulacji, ale nie zastępuje badań laboratoryjnych, kwalifikacji dostawców ani audytu.
• Najlepszy test gotowości to odtworzenie jednej partii od pola lub dostawcy do etykiety i strony sklepu.

Co zmienia projekt ustawy przeciw oszustwom żywnościowym?

Projekt ma po raz pierwszy zdefiniować oszustwo żywnościowe jako celowe wprowadzanie do obrotu produktu zafałszowanego dla korzyści majątkowej. Rozszerza też nadzór IJHARS na informacje publikowane poza opakowaniem, wzmacnia kontrole importu oraz przewiduje sankcje karne. Dla przedsiębiorstwa kluczowa staje się zgodność danych we wszystkich kanałach sprzedaży.

Stan legislacyjny na 18 czerwca 2026 r.: Rada Ministrów przyjęła projekt 9 czerwca 2026 r., a 11 czerwca został on wniesiony do Sejmu jako druk nr 2695. Nie należy jeszcze przedstawiać projektowanych obowiązków i sankcji jako obowiązującego prawa. KPRM wskazuje planowane wejście przepisów w życie po 14 dniach od ogłoszenia ustawy, co może nastąpić dopiero po zakończeniu całej procedury.

Opis zmian opiera się na komunikacie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi o projekcie przeciw oszustwom żywnościowym oraz na zestawieniu najważniejszych rozwiązań przyjętym przez Radę Ministrów.

Produkt zafałszowany a oszustwo żywnościowe

Te pojęcia nie są zamienne. Produkt może być zafałszowany przez nieprawdziwą informację o pochodzeniu, składzie lub terminie, ale ustalenie oszustwa wymaga jeszcze oceny celowości i korzyści majątkowej. To ważne także dla systemu jakości: nie każdą pomyłkę należy nazywać fraudem, lecz każda rozbieżność powinna uruchamiać udokumentowane wyjaśnienie.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie jest opinią prawną. Przed wdrożeniem zmian w procedurach trzeba sprawdzić ostateczny tekst ustawy, przepisy wykonawcze i wymagania właściwe dla danej kategorii produktu.

Co pokazują statystyki dotyczące fałszerstwa żywności?

Dane nie wskazują jednego „odsetka fałszywej żywności” na rynku. Kontrole są dobierane według ryzyka, a unijne raporty obejmują sygnały podejrzeń, nie potwierdzone wyroki. Pokazują jednak, gdzie najczęściej pęka wiarygodność: w deklaracjach, dokumentach, pochodzeniu, składzie, ilości i zgodności informacji między kanałami sprzedaży.

739 transgranicznych sygnałów w czterech miesiącach 2026 r.

Komisja Europejska publikuje miesięczne raporty o transgranicznych niezgodnościach z podejrzeniem oszustwa, pozyskanych z Alert and Cooperation Network (ACN). Od stycznia do kwietnia 2026 r. raporty zawierały łącznie 739 sygnałów wybranych z 3 055 powiadomień iRASFF. Jest to obliczenie redakcji FarmPortal na podstawie czterech raportów miesięcznych.

W samym kwietniu 2026 r. 133 z 188 sygnałów pochodziły z kontroli rynkowych, 21 z kontroli granicznych, 15 z kontroli własnych przedsiębiorstw, 12 ze skarg konsumenckich, 4 z monitoringu mediów i 3 od sygnalistów. Kontrole rynkowe odpowiadały więc za 70,7% kwietniowych wpisów. Wniosek jest niewygodny: jeżeli firma nie wykrywa rozbieżności u siebie, może zrobić to rynek, klient albo organ.

Co ujawniały wybrane kontrole IJHARS?

Wyniki kontroli krajowych nie są próbą reprezentatywną dla całego rynku. IJHARS wybiera produkty, podmioty i partie na podstawie planu kontroli oraz ryzyka, dlatego wysokiego odsetka zakwestionowanych partii nie wolno przenosić na całą kategorię. Dane są jednak bardzo użyteczne przy budowie mapy podatności i planu kontroli dostawców.

Źródła danych: Komisja Europejska, „Monthly reports on EU Agri-Food Fraud suspicions”, raporty za styczeń, luty, marzec i kwiecień 2026 r.; IJHARS, komunikaty z 20 lutego 2025 r., 9 kwietnia, 7 maja i 3 czerwca 2026 r. Wszystkie wartości odnoszą się do zakresu wskazanego w danym komunikacie.

Gdzie w łańcuchu dostaw powstaje ryzyko zafałszowania?

Ryzyko pojawia się najczęściej w miejscu zmiany właściciela, identyfikatora, dokumentu albo komunikatu handlowego. Partia może być poprawnie wyprodukowana, a mimo to zostać błędnie opisana przy przyjęciu, przepakowaniu, łączeniu surowców lub publikacji oferty. Dlatego kontrolować trzeba przepływ danych równie starannie jak przepływ produktu.

Nasza teza: zgodna etykieta nie jest dziś wystarczającym zabezpieczeniem. Wiarygodność produktu ocenia się przez spójność etykiety, faktury, specyfikacji, strony internetowej, wyniku badania i historii partii. Cyfryzacja samej etykiety bez uporządkowania danych źródłowych tylko przyspiesza rozprowadzanie tego samego błędu.

Produkcja i pochodzenie

Na początku łańcucha trzeba wiedzieć, z którego gospodarstwa, pola, kwatery, obiektu lub stada pochodzi surowiec. W przypadku produkcji roślinnej ważne są także odmiana, data zbioru, zabiegi, karencja i warunki kontraktu. Brak tych danych nie zawsze oznacza zafałszowanie, ale osłabia możliwość wykazania prawdziwości deklaracji.

Przyjęcie, dzielenie i łączenie partii

Najwięcej tarcia pojawia się wtedy, gdy jedna dostawa jest dzielona na kilka partii albo surowiec z kilku źródeł trafia do wspólnego procesu. Numer z dokumentu dostawy bywa wtedy przepisywany na etykietę magazynową, do arkusza jakości, ERP i dokumentu sprzedaży. Jedna pomylona cyfra może odłączyć produkt od jego pochodzenia.

W praktyce dane o tej samej dostawie często powstają cztery razy: u plantatora, na wadze, w arkuszu laboratorium i w systemie handlowym. Każde ręczne przepisanie zwiększa szansę, że zniknie kraj pochodzenia, zmieni się kod odmiany albo dokument zostanie przypięty do niewłaściwej partii. Problem wychodzi dopiero wtedy, gdy odbiorca prosi o komplet dowodów w kilka godzin.

Znakowanie i sprzedaż internetowa

Karta produktu w e-sklepie jest częścią informacji kierowanej do konsumenta. Marketing nie może swobodnie zamienić „wyprodukowano w Polsce” na „polski produkt”, dodać deklaracji jakościowej bez źródła ani pozostawić starego składu po zmianie receptury. Projektowane uprawnienia IJHARS sprawiają, że zarządzanie treścią staje się elementem systemu jakości.

Dokumenty i faktury

Faktura, WZ, specyfikacja, protokół jakości i certyfikat powinny wskazywać tę samą partię oraz te same kluczowe cechy. Szczególne znaczenie ma to przy owocach i warzywach objętych normami handlowymi. Rozbieżność nie powinna być poprawiana bez śladu, lecz wyjaśniona, zatwierdzona i powiązana z wersją dokumentu.

Szerszą analizę ryzyk jakościowych i dostawczych zawiera materiał o ryzykach w produkcji dla przetwórców i dystrybutorów owoców oraz warzyw.

Jak przeciwdziałać oszustwom żywności krok po kroku?

Skuteczny program zaczyna się od mapy podatności, a nie od zakupu kodów QR. Firma powinna wskazać atrakcyjne ekonomicznie manipulacje, zdefiniować jedną tożsamość partii, ograniczyć ręczne przepisywanie, zatwierdzać deklaracje i regularnie testować odtworzenie historii. System musi prowadzić do decyzji, a nie tylko gromadzić dokumenty.

1. Wybierz produkty o najwyższej podatności. Oceń marżę, zmienność cen, złożoność składu, liczbę dostawców, import, deklaracje premium i łatwość podmiany surowca.
2. Zdefiniuj jednostkę śledzenia. Ustal, kiedy powstaje partia, kiedy jest dzielona, łączona albo przepakowywana oraz który identyfikator pozostaje nadrzędny.
3. Ustal minimalny rekord dowodowy. Powinien obejmować źródło, datę, ilość, dokument handlowy, wynik jakości, status zwolnienia, odbiorcę i deklaracje użyte na produkcie.
4. Oddziel tworzenie treści od jej zatwierdzania. Informacje o pochodzeniu, składzie, certyfikacji i właściwościach nie powinny trafiać do sprzedaży bez wskazanego właściciela oraz dowodu.
5. Połącz kontrolę dostawcy z kontrolą partii. Certyfikat firmy nie zastępuje sprawdzenia konkretnej dostawy, a poprawna próbka nie potwierdza wszystkich przyszłych partii.
6. Przeprowadź próbne odtworzenie i wycofanie. Wybierz partię bez zapowiedzi i zmierz czas uzyskania listy surowców, dokumentów, wyników i odbiorców.
7. Monitoruj wyjątki. Licz korekty pochodzenia, braki numerów partii, niespójne opisy, partie zwalniane warunkowo i czas zamknięcia rozbieżności.

Jakie KPI mają sens?

Dobry zestaw nie musi być rozbudowany. Wystarczy odsetek partii z kompletem danych pochodzenia, czas odtworzenia historii, udział dokumentów wymagających ręcznej korekty, liczba deklaracji bez źródła i czas zamknięcia niezgodności. Progi powinny wynikać z ryzyka firmy, a nie z przypadkowego benchmarku branżowego.

Identyfikator to nie paszport

Kod QR, NFC lub RFID wskazuje rekord, ale nie gwarantuje prawdziwości danych. Paszport produktu ma wartość dopiero wtedy, gdy rekord jest powiązany z polem, dostawą, kontrolą i dokumentami oraz posiada historię zmian. Praktyczne różnice między nośnikami opisuje artykuł o NFC, kodach QR, RFID UHF i BLE w rolnictwie.

Jak FarmPortal i FoodPass wspierają traceability oraz wykrywanie fraudów?

FarmPortal porządkuje dane powstające w gospodarstwie, FoodPass spina je z dostawcami, partiami, jakością, dokumentami i procesami przetwórcy, a FarmCloud zapewnia warstwę integracji. Taki układ może skrócić drogę od sygnału rozbieżności do dowodu źródłowego, pod warunkiem że identyfikatory i odpowiedzialności są prawidłowo skonfigurowane.

FarmPortal jako źródło danych produkcyjnych

W gospodarstwie źródłem prawdy są pola, uprawy, zabiegi, zbiory, magazyn, pracownicy, maszyny i dokumentacja. Rejestr zabiegu ma znaczenie dla bezpieczeństwa żywności dopiero wtedy, gdy da się go powiązać z konkretną kwaterą i późniejszą partią zbioru. Zestaw dostępnych modułów przedstawia strona funkcji FarmPortal do zarządzania produkcją i gospodarstwem.

FoodPass jako warstwa partii, jakości i współpracy

FoodPass może łączyć rejestr dostawców, kontraktowanie, dokumenty, identyfikatory partii, kontrolę jakości, audyty, certyfikaty, statusy i historię przepływu. Dla przetwórcy najważniejsze jest to, że wynik przyjęcia nie pozostaje osobnym arkuszem, lecz może zostać powiązany z dostawą, surowcem, produktem i dalszym odbiorcą.

Paszportyzacja żywności rozszerza traceability o uporządkowaną prezentację danych o pochodzeniu, jakości lub produkcji. Nie każda informacja musi być publiczna. Część jest przeznaczona dla kontroli i audytu, część dla partnera handlowego, a wybrane dane mogą wspierać promocję produktu rolnego. Więcej o rozróżnieniu tych pojęć wyjaśnia przewodnik po traceability w rolnictwie i przetwórstwie.

FarmCloud i integracja z innymi systemami

Warstwa integracyjna jest potrzebna, gdy dane o partii żyją w FMS, ERP, laboratorium, wadze, systemie magazynowym i e-commerce. Celem nie jest kopiowanie wszystkiego do jednej bazy, lecz utrzymanie wspólnego identyfikatora, reguł synchronizacji i informacji o źródle. Bez tego dwa systemy mogą równocześnie przechowywać dwie „aktualne” wersje pochodzenia.

Ograniczenie jest konkretne: żaden system nie wykryje chemicznej podmiany składnika wyłącznie z dokumentów. FarmPortal i FoodPass pomagają wskazać, którą partię zbadać, kto ją dostarczył, gdzie trafiła i jakie deklaracje z nią powiązano. Autentyczność surowca nadal może wymagać analizy laboratoryjnej oraz oceny eksperta.

Co zyskują rolnicy, producenci, agronomowie i przetwórcy?

Każda grupa korzysta z innego fragmentu tego samego śladu danych. Rolnik potrzebuje dowodu produkcji i pochodzenia, agronom historii pola, dział jakości kontroli partii, a przetwórca szybkiego wskazania dostawcy i odbiorców. Wspólny identyfikator ogranicza spory o to, która wersja dokumentu jest prawdziwa.

Rolnik i producent surowca

Uporządkowana ewidencja pomaga wykazać pochodzenie, historię zabiegów, termin zbioru i zgodność z warunkami kontraktu. Chroni też uczciwego dostawcę, gdy nieprawidłowość powstała później w magazynie albo handlu. Warunkiem jest wpisywanie danych w czasie pracy, a nie odtwarzanie ich po sezonie.

Agronom i doradca

Agronom widzi, czy zalecenie zostało wykonane na właściwej kwaterze i czy partia spełnia wymagania odbiorcy. Zamiast szukać zdjęć w komunikatorze i wyników w załącznikach może pracować na historii powiązanej z plantacją. System nie przejmuje odpowiedzialności za decyzję agronomiczną, ale zachowuje jej kontekst.

Przetwórca i dział jakości

Przetwórca szybciej porównuje deklarację dostawcy z dokumentem, wynikiem przyjęcia i specyfikacją. Przy reklamacji może zawęzić zakres do konkretnych partii zamiast blokować cały zapas. To ogranicza chaos operacyjny, lecz wymaga rzetelnego znakowania przy każdym dzieleniu i łączeniu surowca.

Sprzedaż i marketing

Zespół handlowy otrzymuje zatwierdzone informacje o składzie, pochodzeniu, jakości i certyfikacji. Dzięki temu opis „polski produkt” albo deklaracja regionalnego pochodzenia nie jest kreatywnym skrótem, lecz komunikatem opartym na określonym rekordzie. Po zmianie specyfikacji system powinien wskazać, które karty produktu wymagają aktualizacji.

Jak zabezpieczyć partię warzyw od pola do e-sklepu?

Model pokazuje, jak może wyglądać wdrożenie u przetwórcy współpracującego z kilkunastoma gospodarstwami. Nie jest wynikiem realnego projektu klienta. Liczby służą sprawdzeniu logiki procesu, nie stanowią obietnicy oszczędności ani benchmarku FarmCloud.

Kontekst i skala

Zakład kontraktuje warzywa z 12 gospodarstw o łącznym areale 860 ha. W sezonie przyjmuje około 6 400 t surowca w 145 partiach dostawczych. Dane powstają w czterech miejscach: ewidencji plantatora, arkuszu kontraktacji, systemie wagi oraz formularzu kontroli jakości.

Problem

Podczas próbnego odtworzenia historii wybrano 30 partii. W 6 przypadkach brakowało jednoznacznego powiązania między numerem dostawy a kwaterą, a w 4 dokumentach opis pochodzenia wymagał ręcznego porównania z fakturą. Pełne zebranie dowodów dla jednej partii zajęło 74 minuty.

Model rozwiązania

FarmPortal rejestruje dane gospodarstwa, uprawy, zabiegów i zbioru. FoodPass nadaje lub przejmuje identyfikator partii dostawczej, wiąże kontrakt, przyjęcie, wynik jakości i dokumenty, a następnie przekazuje zatwierdzone dane do procesu handlowego. Każda korekta pochodzenia wymaga wskazania przyczyny i osoby zatwierdzającej.

Orientacyjny wynik testu po konfiguracji

W powtórzonej symulacji 29 z 30 partii miało komplet wymaganych powiązań w pierwszym przebiegu, a jedna wymagała korekty opisu handlowego. Czas zebrania historii testowej partii spadł z 74 do 12 minut. Wynik wynika z założeń modelu: wspólnych identyfikatorów, kompletnego zasilenia i przeszkolenia pracowników.

Ograniczenia interpretacyjne

Model nie uwzględnia awarii integracji, błędnej próbki laboratoryjnej, celowego fałszu w danych źródłowych ani zmienności sezonowej. W realnym zakładzie rezultat zależy od liczby systemów, jakości danych dostawców, organizacji zmianowej i dyscypliny przy przepakowaniu. Największym ryzykiem nie jest samo oprogramowanie, lecz obchodzenie procesu poza nim.

Jakie są ograniczenia i najczęstsze błędy wdrożeniowe?

Cyfrowy system nie naprawi procesu, w którym nie wiadomo, kto odpowiada za partię, deklarację i decyzję o zwolnieniu. Może nawet nadać błędnym danym pozór precyzji. Wdrożenie powinno więc zacząć się od definicji odpowiedzialności i punktów kontroli, a dopiero później od automatyzacji.

• Zbyt szeroki start: próba objęcia wszystkich produktów, dostawców i dokumentów jednocześnie wydłuża projekt oraz ukrywa najważniejsze ryzyka.
• Partia zbyt ogólna: jeden numer dla całego dnia produkcji nie wystarcza, gdy surowce mają różne pochodzenie albo wyniki jakości.
• QR bez danych podstawowych: efektowna etykieta prowadzi do rekordu bez właściciela, źródła i historii zmian.
• Brak kontroli treści online: karta produktu pozostaje nieaktualna po zmianie receptury lub dostawcy.
• Wiara w samą dokumentację: komplet plików nie potwierdza składu, gdy potrzebne jest badanie laboratoryjne.
• Brak testu wycofania: organizacja odkrywa luki dopiero podczas realnego incydentu.

Pełna integracja nie zawsze ma sens. Dla małego gospodarstwa z kilkoma prostymi partiami i jednym odbiorcą wystarczającym pierwszym etapem może być uporządkowany rejestr oraz konsekwentne etykietowanie. Rekomendujemy rozbudowę wtedy, gdy ręczne przepisywanie, liczba odbiorców, wymagania audytowe albo złożoność partii zaczynają utrudniać wiarygodne odtworzenie historii.

FAQ: fałszerstwo żywności, nowe przepisy i traceability

Słownik pojęć

Oszustwo żywnościowe

Celowe działanie służące wprowadzeniu nabywcy w błąd i uzyskaniu nienależnej korzyści; projekt ustawy odnosi je do wprowadzania produktu zafałszowanego do obrotu.

Produkt zafałszowany

Produkt, którego skład, pochodzenie, ilość, termin albo inne istotne cechy są przedstawione niezgodnie z rzeczywistością w sposób naruszający interes nabywcy.

Traceability

Identyfikowalność pozwalająca prześledzić produkt, surowce i przepływ partii co najmniej do bezpośredniego dostawcy oraz bezpośredniego odbiorcy, a w dojrzałym procesie także wewnątrz organizacji.

Paszportyzacja żywności

Uporządkowanie i udostępnianie wybranych danych o pochodzeniu, produkcji, jakości i historii produktu w postaci powiązanego rekordu lub paszportu.

Partia

Wyodrębniona ilość produktu wytworzona, przetworzona lub zapakowana w porównywalnych warunkach, której nadano identyfikator używany w dokumentach i kontroli.

Dane podstawowe produktu

Zatwierdzony zestaw informacji o nazwie, składzie, pochodzeniu, jednostkach, specyfikacji i deklaracjach, z którego korzystają produkcja, jakość, sprzedaż i e-commerce.

VACCP

Vulnerability Assessment and Critical Control Points, czyli ocena podatności na celowe zafałszowanie oraz wskazanie działań ograniczających ryzyko ekonomicznie motywowanego oszustwa.

IJHARS

Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych, która kontroluje jakość handlową, oznakowanie i zgodność produktów z wymaganiami w zakresie swoich kompetencji.

FoodPass

Rozwiązanie Agri Solutions do zarządzania danymi dostawców, partii, kontroli jakości, audytów, dokumentów i traceability w łańcuchu rolno-spożywczym.

FarmPortal

System FMS Agri Solutions do zarządzania gospodarstwem, polami, uprawami, zabiegami, pracownikami, maszynami i dokumentacją produkcyjną.

Podsumowanie i praktyczny następny krok

Projektowane przepisy przesuwają ciężar kontroli z samego opakowania na cały komunikat o produkcie, w tym internet, reklamę i dokumenty. To logiczna odpowiedź na rynek, w którym informacja o partii jest kopiowana między wieloma systemami i zespołami. Najlepszą ochroną uczciwego producenta jest możliwość szybkiego wykazania, skąd pochodzi produkt i kto zatwierdził każdą istotną deklarację.

W ciągu najbliższych 30 dni wybierz jedną partię produktu o podwyższonym ryzyku. Odtwórz jej drogę od pola lub dostawcy do faktury, etykiety, wyniku jakości i strony internetowej. Zmierz czas, zanotuj każde ręczne przepisanie oraz wskaż rozbieżności. Dopiero na tej podstawie określ zakres integracji FarmPortal, FoodPass i systemów zakładowych.

Nie czekaj z mapowaniem danych na wejście ustawy w życie. Przepisy mogą zmienić termin i brzmienie, ale koszt niespójnej partii już dziś ponoszą dostawca, dział jakości, sprzedaż i marka.